بررسی نقش مورخان در مواجهه با احادیث جعلی در سده‌های نخستین اسلام

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، ایران؛ و دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل بیت علیهم‌السّلام، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

4 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

وثاقت و اعتبار مورخان همواره به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در صحت و سقم گزارش‌های تاریخی عمل کرده است. محور این پژوهش، بررسی چگونگی مواجهۀ مورخان با روایات جعلی و تحلیل روش‌شناسی ایشان در اعتبارسنجی منابع است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی رویکردهای مختلف مورخان در مواجهه با احادیث مجعول می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که جریان اعتبارسنجی در تاریخ‌نگاری اسلامی، متأثر از سه عامل اصلی بوده است: نخست، گرایش‌های مذهبی که منجر به گزینش‌گری در نقل روایات شده، چنان‌که نمونه‌هایی مانند عوانة بن حکم کلبی در جهت تأیید امویان و ابن‌شهاب زهری در انطباق با دیدگاه خلافت، به جعل یا حذف اخبار دست زده‌اند. دوم، نفوذ گستردۀ اسرائیلیات که منابع تاریخی را با روایات جعلی آمیخته است. سوم، تحریف وقایع تاریخی از طریق شیوه‌هایی مانند حذف بخش‌های اصلی روایات و جایگزینی آن با عبارات مبهم «کذا و کذا» مشهود است. مطالعۀ موردی مورخانی چون طبری، ابومخنف و سیف بن عمر نشان می‌دهد که حتی معتبرترین مورخان نیز از جهت‌گیری‌های فرقه‌ای مصون نبوده‌اند. در نتیجه می‌توان گفت که تاریخ‌نگاری اسلامی در سده‌های نخستین، بیش از آنکه تابع معیارهای نقد علمی محض باشد، تحت تأثیر حب و بغض‌های مذهبی و ملاحظات سیاسی شکل گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Examination of the Role of Historians in Dealing with Forged Hadiths in the First Centuries of Islam

نویسندگان [English]

  • Akram Hosseinzadeh 1
  • Mohammad Sharifi 2
  • Sayyed Mohsen Mousavi 3
  • Fatemeh Ramyar 4
1 Ph.D. Graduate, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 Associate professor, Faculty of Theology, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Yazd University, yazd, Iran; Associate professor, Faculty of Theology and Ahl-al-Bayt (Prophet's Descendants) Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
4 Ph.D. Student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده [English]

The reliability and credibility of historians have always served as a decisive factor in the accuracy and inaccuracy of historical reports. The central focus of this research is to examine how historians dealt with forged narrations and to analyze their methodology in validating sources. Using a descriptive-analytical method, this study explores the various approaches adopted by historians in confronting fabricated hadiths. The research findings indicate that the process of validation in Islamic historiography was influenced by three main factors: First, religious biases led to selective transmission of narrations, as evidenced by figures such as ʿAwānah ibn al-Ḥakam al-Kalbī, who acted in favor of the Umayyads, and Ibn Shihāb al-Zuhrī, who aligned his accounts with the perspective of the Caliphate—both engaging in the fabrication or omission of reports. Second, the widespread infiltration of Isrāʾīlīyāt mixed historical sources with forged narrations. Third, distortion of historical events is observable through methods such as omitting key parts of narrations and replacing them with vague expressions like "such-and-such" (kadhā wa kadhā). A case study of historians such as al-Ṭabarī, Abū Mikhnaf, and Sayf ibn ʿUmar demonstrates that even the most esteemed historians were not immune to sectarian biases. Consequently, it can be concluded that Islamic historiography in the early centuries was shaped more by religious partisanship and political considerations than by purely scientific criteria of historical criticism. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fabrication of Hadith (Jaʿl-e Ḥadīth)
  • Historians
  • Distortion of History
  • Early Centuries
  1. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید. (بی‌تا). شرح نهج البلاغة. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
  2. ابن‌ابی‌یعلی، محمد. (بی‌تا). طبقات الحنابلة (محقق: محمد حامد فقی). بیروت: دار المعرفة.
  3. ابن‌اسحاق، محمد. (۱۳۹۸ق). السیر و المغازی (ترجمۀ سهیل زکار). بیروت: دار الفکر.
  4. ابن‌اثیر، عزالدین علی. (۱۳۷۱ش). الکامل فی التاریخ (ترجمۀ ابوالقاسم حالت). تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی.
  5. ابن‌بکار، زبیر. (۱۳۸۶ش). الأخبار الموفقیات (محقق: اصغر قائدان). تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
  6. ابن‌جوزی، ابوالفرج. (۱۴۰۵ق). الضعفاء و المتروکون (محقق: عبدالله القاضی). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  7. ابن‌جوزی، عبدالرحمن. (۱۴۱۲ق). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک (محققان: محمد عبدالقادر عطا؛ مصطفی عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  8. ابن‌حبان، محمد. (۱۳۹۶ق). المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین (محقق: محمود إبراهیم زاید). حلب: دار الوعی.
  9. ابن‌حجر عسقلانی. (۱۴۱۵ق). الإصابة فی تمییز الصحابة (محققان: عادل أحمد عبدالموجود؛ علی محمد معوض). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  10. ابن‌سعد، محمد. (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری (محقق: محمد عبدالقادر عطاء). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  11. ابن‌عدی، عبدالله. (۱۴۱۸ق). الکامل فی الضعفاء الرجال (محققان: عادل احمد عبد الموجود؛ علی محمد معوض). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  12. ابن‌عماد حنبلی. (بی‌تا). شذرات الذهب فی أخبار من ذهب.بی‌جا: بی‌نا.
  13. ابن‌قیم جوزی، شمس‌الدین. (۱۳۹۰ق). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف (محقق: عبدالفتاح أبوغده). حلب: مکتبة المطبوعات الإسلامیة.
  14. ابن‌کثیر، اسماعیل. (۱۴۰۸ق). البدایة و النهایة (محقق: علی شیری). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  15. ابن‌ندیم. (بی‌تا). الفهرست.بی‌جا: بی‌نا.
  16. ابوالفرج اصفهانی. (۱۳۸۵ق). مقاتل الطالبین. قم: دار الکتاب للطباعة و النشر.
  17. ابوالفرج اصفهانی. (۱۴۱۵ق). الأغانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  18. ابوریه، محمود. (۱۳۸۳ق). أضواء علی السنة المحمدیة. لبنان: صور الحدیثة.
  19. امین، احمد. (۲۰۱۲م). فجر الإسلام. قاهره: مؤسسة هنداوی للتعلیم و الثقافة.
  20. امین‌معزی دیلمی، حسن. (۱۳۹۰ش). تاریخ اسلام عصر نبوت و امامت. قم: جباری.
  21. امینی، عبدالحسین. (۱۳۶۹ش). الغدیر (ترجمۀ اکبر ثبوت). تهران: بنیاد بعثت.
  22. بدوی، عبدالرحمن. (۱۳۷۵ش). فرهنگ کامل خاورشناسان (ترجمۀ شکرالله خاکرند). قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  23. بروکلمان، کارل. (۱۹۶۹م). تاریخ الادب العربی (ترجمه به عربی: عبدالحلیم النجار). قاهره: دار المعارف.
  24. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۰۶ق). التاریخ الصغیر (تصحیح: عبدالرحمن مرعشلی). بیروت: دار المعرفة.
  25. تفتازانی، سعدالدین. (۱۴۰۹ق). شرح المقاصد (محقق: عبدالرحمن عمیره). قم: شریف رضی.
  26. جاودان، محمدعلی. (۱۳۷۱ش). ابن هشام و سیرۀ او. آیینۀ پژوهش، ۳(۱۱)، ۹-۳۰.
  27. جعفریان، رسول. (۱۳۸۰ش). دربارهٔ منابع تاریخ عاشورا. آیینۀ پژوهش، ۱۲(۷۱‑۷۲)، ۴۱-۵۲.
  28. جعفریان، رسول. (۱۳۸۰ش). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه‰. قم: انصاریان.
  29. جعفریان، رسول. (۱۳۹۱ش). تاریخ تشیع در ایران؛ از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: علم.
  30. جعفریان، رسول. (۱۳۹۳ش). منابع تاریخ اسلام. تهران: علم.
  31. جعفریان، رسول. (۱۳۹۷ش). تأملی در نهضت عاشورا. تهران: علم.
  32. جرداق، جرج. (۱۹۷۰م). الإمام علی صوت العدالة و الإنسانیة. بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة.
  33. حسینی‌طباطبایی، مصطفی. (۱۳۷۵ش). نقد آثار خاورشناسان. تهران: چاپخش.
  34. حموی، یاقوت. (۱۴۱۴ق). معجم الأدباء إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب (محقق: احسان عباس). بیروت: دار الغرب الإسلامی.
  35. خطیب بغدادی، ابوبکر. (۱۴۱۷ق). تاریخ بغداد (محقق: مصطفی عبدالقادر). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  36. دینوری، ابن‌قتیبه. (۱۴۱۰ق). الإمامة و السیاسة (تحقیق: علی شیری). بیروت: دار الأضواء.
  37. ذهبی، شمس‌الدین. (۱۳۸۲ق). میزان الاعتدال فی نقد الرجال (محقق: علی محمد بجاوی). بیروت: دار المعرفة للطباعة و النشر.
  38. ذهبی، شمس‌الدین. (۱۳۹۱ق). المغنی فی الضعفاء (محقق: نورالدین عتر). حلب: دار المعارف.
  39. ذهبی، شمس‌الدین. (۱۴۰۵ق). سیر أعلام النبلاء (به اشراف شعیب أرناؤوط). بیروت: مؤسسة الرسالة.
  40. ذهبی، شمس‌الدین. (۱۴۱۳ق). الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة (محققان: محمد عوامه؛ أحمد محمد نمر الخطیب). جده: دار القبلة للثقافة الإسلامیة.
  41. ذهبی، شمس‌الدین. (بی‌تا). تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. قاهره: المکتبة التوفیقیة.
  42. زرگری‌نژاد، غلامحسین. (۱۳۹۱ش). نهضت امام حسینu و قیام کربلا. تهران: سمت.
  43. سالاری‌شادی، علی. (۱۳۹۰ش). نقد و بررسی روایات ابوالحسن مدائنی در تاریخ طبری. پژوهش‌های تاریخی، ۳(۱)، ۴۹-۷۲.
  44. سزگین، فؤاد. (۱۳۸۰ش). تاریخ نگارش‌های عربی. تهران: وزارت ارشاد.
  45. سخاوی، محمد. (بی‌تا). الإعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ (محقق: فرانتس رزنتال؛ ترجمه: علی صالح أحمد). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  46. سمعانی، عبدالکریم. (۱۴۰۰ق). الأنساب. حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس.
  47. شبلی نعمانی، محمد. (۱۳۸۵ش). تاریخ علم کلام. تهران: اساطیر.
  48. طبری، محمد بن جریر. (۱۳۵۸ق). المنتخب من ذیل المذیل. بیروت: مؤسسة أعلمی للمطبوعات.
  49. طبری، محمد بن جریر. (۱۳۷۸ش). خمسون و مائة صحابی مختلق (محقق: عطا محمد سردارنیا). قم: دانشکدۀ اصول الدین.
  50. طبری، محمد بن جریر. (۱۳۷۹ش). فضائل علی بن ابی‌طالب و کتاب الولایة (به کوشش: رسول جعفریان). قم: دلیل.
  51. طبری، محمد بن جریر. (۱۸۷۹م). تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: لبنان.
  52. عسکری، مرتضی. (۱۳۵۷ش). نقش ائمه در احیای دین. تهران: بنیاد بعثت.
  53. عسکری، مرتضی. (۱۳۵۷ش). معالم المدرستین. تهران: بنیاد بعثت.
  54. عسلی، خالد. (۱۹۶۳م). المدائنی. بغداد: کلیة الآداب جامعة بغداد.
  55. علی، جواد. (۱۹۵۰م). الموارد تاریخ الطبری. بغداد: مطبعة التقیض.
  56. فلاح‌زاده، احمد. (۱۳۹۴ش). درآمدی بر سنت امویان؛ مطالعۀ روندی‑فرآیندی روزۀ عاشورا بر مبنای نظریۀ پخش. تاریخ اسلام، ۱۶(۳)، ۷۱-۱۰۸.
  57. قمی، شیخ عباس. (بی‌تا). الکنی و الألقاب. بی‌جا: بینا.
  58. مادلونگ، ویلفرد. (۱۳۸۳ش). جانشینی محمد (ترجمۀ احمد نمایی و همکاران). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  59. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
  60. مسعودی، علی بن حسین. (۱۳۷۵ش). مروج الذهب و معادن الجواهر (ترجمۀ ابوالقاسم پاینده). تهران: علمی و فرهنگی.
  61. مطهری، مرتضی. (۱۳۵۷ش). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: صدرا.
  62. معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۹ش). تفسیر و مفسران. قم: التمهید.
  63. معلمی، مصطفی. (۱۳۹۸ش). یوحنای دمشقی و خاستگاه رهیافت‌های او به اسلام. تاریخ تمدن، ۱۵(۲)، ۳-۳۲.
  64. مقریزی، تقی‌الدین. (۱۴۱۵ق). مختصر الکامل فی الضعفاء (محقق: أیمن بن عارف دمشقی). قاهره: مکتبة السنة.
  65. موسوی، فاطمه؛ فلاح‌زاده، سیدحسین. (۱۳۸۹ش). بررسی سیر تاریخی نگاه مورخان اهل سنت به حضرت فاطمه از آغاز تا قرن هفتم هجری. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه باقرالعلوم، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی.
  66. مونتگمری وات، ویلیام. (۱۳۷۰ش). فلسفه و کلام اسلامی (ترجمۀ ابوالفضل عزتی). قم: علمی و فرهنگی.
  67. مهدوی، اصغر. (۱۳۶۱ش). مقدمه بر سیرت رسول الله (ترجمۀ رفیع‌الدین اسحاق بن محمد همدانی). تهران: خوارزمی.
  68. ناصحی، محمد. (۱۳۹۵ش). نقش زهری در روایت اصلی جمع قرآن. حدیث پژوهی، ۸(۱۶)، ۱۶۷-۱۹۰.
  69. نسائی، احمد. (۱۳۹۶ق). الضعفاء و المتروکون (محقق: محمود ابراهیم زاید). حلب: دار الوعی.
  70. واقدی، محمد بن عمر. (بی‌تا). المغازی (محقق: مارسدن جونز). تهران: اعلمی.
  71. ولهاوزن، ژولیس. (۱۹۷۸م). الخوارج و الشیعة (ترجمۀ عبدالرحمن بدوی). کویت: وکالة المطبوعات.
  72. هاشمی، نورالدین. (۱۴۲۸ق). تاریخ الشیعة بین المؤرخ و الحقیقة. قم: مرکز الأبحاث العقائدیة.
  73. هیثمی، نورالدین. (۱۴۱۴ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد (محقق: حسام‌الدین قدسی). قاهره: مکتبة القدسی.
  74. هیکل، محمدحسین. (بی‌تا). حیاة محمد (مقدمه: مصطفی مراغی). بی‌جا: بینا.
  75. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب. (۱۳۸۲ش). تاریخ یعقوبی (ترجمۀ محمدابراهیم آیتی). تهران: علمی و فرهنگی.
  76. Madelung, W. (1997). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press.