اعتبارسنجی روایات شأن نزول و تعیین مصداق«من عنده علم الکتاب» (آیۀ 43 سورۀ رعد)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران. و دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

دیدگاه‌های متفاوتی دربارۀ مصداق «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» در آیۀ 43 سورۀ رعد وجود دارد. برخی این عنوان را به عبدالله بن سلام، برخی به سایر عالمان اهل‌کتاب و برخی به حضرت علی(ع) نسبت داده‌اند و برخی نیز قرائت این آیه را «مِن عِنده عُلِمَ الکتاب» دانسته و آن را به خداوند نسبت داده‌اند. با مراجعه به منابع رواییِ چهار قرن نخست، تمام روایاتی که عبدالله بن سلام را مصداق این آیه معرفی کرده‌اند، جمع‌آوری و از نظر سندی و محتوایی بررسی شدند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که روایت‌های منقول از مجاهد، عبدالله بن سلام و ضحاک به دلیل ضعف اسناد، مرسل بودن و اختلاف در قرائت‌ها، اعتبار کافی برای تعیین مصداق آیه را ندارند. در مقابل، روایت‌های شیعی و برخی منابع سنی معتبر، بیشترین طرق و تحریرهای قابل اعتماد را به امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت داده‌اند و از نظر رجالی مورد تأیید و از استحکام بیشتری برخوردارند. این پژوهش با ارزیابی سند و متن روایات موجود در منابع روایی و به روش توصیفی - تحلیلی سعی در حل تعارضات و آشفتگی موجود در این روایات دارد و به‌دنبال پاسخ این پرسش اساسی است که کدام دسته از روایات به‌لحاظ تاریخی اعتبار بیشتری دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Validation of the Narrations of Shaʾn al-Nuzūl (Circumstances of Revelation) Concerning the Identification of the Referent of "He Who Has Knowledge of the Book" (Surah Ar-Raʿd, Verse 43)

نویسندگان [English]

  • Samane Torabi 1
  • Mohammad Sharifi 2
  • Amir Ahmadnezhad 3
1 PhD student in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Ahl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Studies, University of Yazd; Associate Professor, Department of Qur'an and Hadith Studies, Faculty of Theology and Ahl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Associate Professor, Department of Qur'an and Hadith Studies, Faculty of Theology and Ahl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Various perspectives exist regarding the identity of the referent for the phrase “He who possesses knowledge of the Book” in Verse 43 of Surah Ar-Raʿd. Some attribute this title to Abdullah ibn Salam, others to various scholars among the People of the Book (Ahl al-Kitāb), and some to Imam Ali (PBUH). Furthermore, certain scholars have proposed the variant reading “man ʿindahū ʿulima al-kitāb” thereby attributing the source of knowledge to God Himself. By consulting narrative sources from the first four centuries, all narrations identifying Abdullah ibn Salam as the referent were compiled and scrutinized in both chain of transmission and thematic perspective. The analysis reveals that narrations transmitted from Mujahid, Abdullah ibn Salam, and Dhahhak lack sufficient validity to determine the verse’s referent due to weak chains of transmission, their disconnected (mursal) status, and discrepancies in textual readings. Conversely, Shīʿa narrations and select reputable Sunni sources attribute the most reliable paths (ṭuruq) and editorial versions (taḥrīr) to the Commander of the Faithful, Ali (PBUH), which are validated by biographical evaluation (rijāl) and exhibit greater structural integrity. Utilizing a descriptive-analytical methodology, this study evaluates the isnad and text (matn) of narrations in historical sources to resolve the existing conflicts and ambiguities within these reports, seeking to determine which category of narrations holds superior historical and scholarly validity. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Validation
  • Circumstances of Revelation
  • Ar-Raʿd
  • knowledge of the book (ʿilm al-Kitāb)
  1. قرآن کریم

    1. ابن‎ابی‎شیبه، عبد الله بن محمد. (۱۴۰۹ق). المصنف فی الاحادیث والاثار (تحقیق کمال یوسف الحوت). ریاض: مکتبة الرشد.
    2. ابن‎اثیر، علی بن محمد. (۱۴۰۷ق). الکامل فی التاریخ (تحقیق قاضی ابوالفداء عبدالله). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    3. ابن‎عربی، ابوبکر محمد بن عبد الله. (۱۴۱۳ق). الناسخ والمنسوخ فی القرآن الکریم (تحقیق عبدالکبیر العلوی المدغری). قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
    4. ابن‎حبان، محمد بن حبان. (۱۳۹۳ق). الثقات. حیدرآباد: مؤسسة الکتب الثقافیة.
    5. ابن‎حنبل، احمد بن محمد. (۱۴۱۷ق). موسوعة الاقوال الامام احمد بن حنبل فی رجال الحدیث وعلله (گردآوری السید ابو المعاطی نوری، احمد عبد الرزاق عید و محمود محمد خلیل). بیروت: دار النشر.
    6. ابن‎سعد، ابو عبد الله محمد. (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری (تحقیق محمد عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    7. ابن‎شبه، عمر بن شبه. (۱۳۹۹ق). تاریخ المدینة لابن شبه (تحقیق فهیم محمد شلتوت). جده: طبع علی نفقة محمود احمد.
    8. ابن‎عبدالبر، یوسف بن عبد الله. (۱۴۱۲ق). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب (تحقیق علی محمد البجاوی). بیروت: دار الجیل.
    9. ابن‎عدی جرجانی، عبد الله بن عدی. (۱۴۱۸ق). الکامل فی ضعفاء الرجال (تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    10. ابن‎عطیه، عبد الحق بن غالب. (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    11. ابن‎قتیبه، عبد الله بن مسلم. (۱۹۹۲). المعارف (تحقیق عکاشه ثروت). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
    12. ابن‎الندیم، ابو الفرج محمد بن اسحاق. (۱۴۱۷ق). الفهرست (تحقیق ابراهیم رمضان). بیروت: دار المعرفة.
    13. ابونعیم، احمد بن عبد الله. (۱۴۱۵ق). مسند الامام ابی حنیفة (تحقیق نظر محمد فاریابی). بغداد: مکتبة الکوثر.
    14. احمد بن حنبل. (۱۴۲۱ق). مسند الامام احمد بن حنبل (تحقیق شعیب الارنؤوط و عادل مرشد). بیروت: مؤسسة الرسالة.
    15. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۹۸۷). التاریخ الکبیر. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    16. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲ق). صحیح البخاری (تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر). بیروت: دار طوق النجاة.
    17. برقی، احمد بن محمد (ابوجعفر). (بی‌تا). رجال البرقی (الطبقات). تهران: منشورات جامعة تهران.
    18. ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۹۹۸). سنن الترمذی (تحقیق بشار عواد معروف). بیروت: دار الغرب الاسلامی.
    19. ثعلبی، احمد بن محمد. (۱۴۲۲ق). تفسیر الثعلبی (تحقیق ابی محمد ابن‎عاشور). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    20. حنفی، ابو بکر احمد بن علی رازی. (۱۴۲۲ق). شرح بدء الامالی (تحقیق ابو عمرو بن عمر بن عبد الرحیم). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    21. حویزی، عبد علی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
    22. خطیب بغدادی، احمد بن علی (ابو بکر). (۱۴۲۲ق). تاریخ بغداد (تحقیق بشار عواد معروف). بیروت: دار الغرب الاسلامی.
    23. دارقطنی، علی بن عمر (ابو الحسن). (۲۰۰۱). موسوعة اقوال ابی الحسن الدارقطنی فی رجال الحدیث وعلله (تحقیق محمد مهدی مسلمی و همکاران). بیروت: عالم الکتب للنشر والتوزیع.
    24. ذهبی، شمس‏الدین. (۱۳۸۲ق). میزان الاعتدال فی نقد الرجال (تحقیق علی محمد بجاوی). بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.
    25. ذهبی، شمس‏الدین. (۱۴۰۵ق). سیر اعلام النبلاء (تحقیق شعیب الارنؤوط). بیروت: مؤسسة الرسالة.
    26. ذهبی، شمس‏الدین. (۱۴۰۶ق). ذکر اسماء من تکلم فیه وهو موثق (تحقیق محمد شکور بن محمود الحاجی امریر المیادینی). الزرقاء: مکتبة المنار.
    27. زرکلی، خیرالدین بن محمود. (۲۰۰۲). الاعلام. بیروت: دار العلم للملایین.
    28. سخاوی، شمس‏الدین محمد بن عبد الرحمن. (۱۴۳۲ق). الثقات ممن لم یقع فی الکتب الستة (تحقیق شادی بن محمد بن سالم آل نعمان). یمن: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الاسلامیة.
    29. سلیم بن قیس هلالی. (۱۴۰۵ق). کتاب سلیم بن قیس (تحقیق محمد انصاری زنجانی خوئینی). قم: الهادی.
    30. سمرقندی، نصر بن محمد. (بی‌تا). بحر العلوم. بی‌جا: بی‌نا.
    31. سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بکر. (بی‌تا). اسماء المدلسین (تحقیق محمود محمد محمود حسن نصار). بیروت: دار الجیل.
    32. سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بکر. (۱۴۱۷). تاریخ الخلفاء (تحقیق محمود جلال بن محمد). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    33. صفار قمی، محمد بن حسن (ابو جعفر). (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات (تصحیح محسن کوچه‎باغی). قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
    34. طبرانی، سلیمان بن احمد. (۲۰۰۸). التفسیر الکبیر (تحقیق هشام البنداری). اردن: دار الکتاب الثقافی.
    35. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
    36. طبری، محمد بن جریر. (۱۴۲۰ق). جامع البیان فی تاویل القرآن (تحقیق احمد محمد شاکر). بیروت: مؤسسة الرسالة.
    37. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). اختیار معرفة الرجال (تصحیح حسن مصطفوی). مشهد: مؤسسة النشر فی جامعة مشهد.
    38. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). رجال الطوسی (تحقیق جواد قیومی اصفهانی). قم: شریف الرضی.
    39. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴ق). الامالی. ایران: دار الثقافة.
    40. عسقلانی، ابن‎حجر. (بی‌تا). تعریف اهل التقدیس بمراتب الموصوفین بالتدلیس (تحقیق عاصم بن عبد الله القریونی). اردن: مکتبة المنار.
    41. عسقلانی، ابن‎حجر. (۱۳۲۶ق). تهذیب التهذیب. هند: مطبعة دائرة المعارف النظامیة.
    42. عسقلانی، ابن‎حجر. (۱۴۰۶ق). تقریب التهذیب (تحقیق محمد عوامه). سوریه: دار الرشید.
    43. علائی، خلیل بن کیکلدی (ابوسعید). (۱۴۰۷ق). جامع التحصیل فی احکام المراسیل (تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی). بیروت: عالم الکتب.
    44. علائی، خلیل بن کیکلدی. (ابوسعید). (۱۳۹۸ق). المختلطین (تحقیق رفعت فوزی عبد المطلب و علی عبدالباسط مزید). قاهره: مکتبة الخانجی.
    45. عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ق). التفسیر (تصحیح هاشم رسولی محلاتی). تهران: المطبعة العلمیة.
    46. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    47. کشی، محمد بن عمر. (۱۴۰۹ق). اختیار معرفة الرجال (تصحیح حسن مصطفوی). مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه مشهد.
    48. مزی، یوسف بن عبد الرحمن. (۱۴۰۰ق). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال (تحقیق بشار عواد معروف). بیروت: مؤسسة الرسالة.
    49. مقاتل بن سلیمان، ابو الحسن. (۱۴۲۳ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان (تحقیق عبد الله محمود شحاته). بیروت: دار احیاء التراث.
    50. نجاشی، احمد بن علی. (۱۴۱۶ق). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    51. نسائی، احمد بن علی. (ابو عبد الرحمن). (۱۴۲۳ق). السنن الکبری (تحقیق شعیب الارنؤوط). بیروت: مؤسسة الرسالة.