بررسی انتقادی «عامه بودن» ابوحنیفه در تعارض روایات

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه عدالت، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

چکیده

در صورت تعارض روایات فقهی و عدم امکان جمع عرفی میان آنها، روایت دارای ترجیح انتخاب می‌شود. یکی از مرجحات منصوص باب تعارض «مخالفت با عامه» است، زیرا روایتی که مطابق با عامه باشد، احتمالاً به دلیل تقیه صادر شده است در حالی که روایت مخالف برای تبیین حکم شرعی صادر شده است. با این حال، تفسیر «عامه» میان اصولیان متفاوت است؛ برخی آن را مذاهب اربعه، برخی حکام جائر یا قضات می‌دانند، و بعضاً آن را به شخص ابوحنیفه یا آرای وی نسبت می‌دهند. در این پژوهش با تحلیل داده‌های روایی و تاریخی، این نظریه که مراد از «عامه» شخص ابوحنیفه است مورد نقد قرار گرفته است. مهم‌ترین نقد نظریه ملاک «عامه بودن» ابوحنیفه، ضعف مستندات علمی ادعای نفوذ فتاوای ابوحنیفه در زمان حیات وی و همچنین بی‌اعتباری ادعاهای مخالفت عمدی وی با امام صادق (ع) است. همچنین، با توجه به شرایط تاریخی و جایگاه سیاسی و اجتماعی ابوحنیفه ـ از جمله آزاداندیشی، احترام ویژه به خاندان پیامبر (ص) بویژه امام صادق و عدم همکاری وی با برخی حکام زمان ـ این نظریه فاقد اعتبار علمی است. نتایج پژوهش کمک می‌کند فقیه با آگاهی بیشتر، به تحلیل دقیق‌تر و نتیجه‌ای مستدل‌تر در مواجهه با روایات متعارض نایل آید. همچنین، این مطالعه بر ضرورت بازنگری در معیارهای مرجحیت و تحلیل جامع‌تر رویکردهای اصولی تأکید می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of Considering "Abū Ḥanīfah as 'the Public' (al-ʿĀmma)" in the Context of Conflicting Narrations

نویسندگان [English]

  • Muhammad Imami 1
  • Hosein Noor Aldini 2
  • Ayyoub Shafei Pour 3
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Edalat University, Tehran, Iran.
3 Ph.D. Student in Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.
چکیده [English]

When two jurisprudential narrations conflict and no customary reconciliation (Jamʿ-e ʿUrfī) is possible, the narration with preference is to be chosen. One of the established textual criteria (Murajjihāt-e Manṣūṣeh) in the chapter of conflict is "opposition to the public" (Mukhālafat maʿa al-ʿĀmmah), as a narration that aligns with the public is likely issued out of precautionary dissimulation, whereas the opposing narration was issued to clarify the divine ruling. However, the interpretation of "the public" (al-ʿĀmmah) varies among Uṣūlī scholars: some consider it the four Sunni schools of jurisprudence, others the oppressive rulers or judges, and still others attribute it to Abū Ḥanīfah or his legal opinions. In this research, through an analysis of narrative and historical data, the theory that "the public" refers to Abū Ḥanīfah himself is critically examined. The most significant critique of this criterion is the weakness of the scholarly evidence supporting the influence of Abū Ḥanīfah's fatwas during his lifetime, as well as the unreliability of claims regarding his deliberate opposition to Imam Ṣādiq (pbuh). Furthermore, considering Abū Ḥanīfah's historical context—including his intellectual openness, his special respect for the Prophet's family (especially Imam Ṣādiq), and his non-cooperation with certain rulers of his time—this theory lacks scholarly validity. The research findings help jurists gain greater awareness, enabling more precise analysis and better-reasoned conclusions when dealing with conflicting narrations. Additionally, this study emphasizes the necessity of reassessing the criteria for preference and conducting a more comprehensive analysis of Uṣūlī approaches. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Imam Ṣādiq (pbuh)
  • Abū Ḥanīfah
  • Textual Preference Criteria (Murajjihāt-e Manṣūṣeh)
  • Conflict of Narrations
  • Opposition to the Public (Mukhālafat maʿa al-ʿĀmmah)
قرآن کریم.
1. ابن‌حبته انصاری، ابویوسف یعقوب. (بی‌تا). الآثار. بیروت: دار الکتب العلمیة.
2. ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربی. (۱۳۸۵ق). دعائم الإسلام. قم: مؤسسۀ آل‌البیت.
3. ابن‌خلدون، عبدالرحمن. (۱۹۸۱م). العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر. بیروت: دار الفکر.
4. ابن‌رشد، محمد بن أحمد. (۱۴۰۸ق). المقدمات الممهدات (محقق: محمد حجی). بیروت: دار الغرب الإسلامی.
5. ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله. (بی‌تا). الانتقاء فی فضائل الثلاثة الأئمة الفقهاء مالک و الشافعی و أبی حنیفة رضی الله عنهم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
6. ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
7. ابن‌قدامه حنبلی، عبدالله بن احمد. (۱۳۸۸ق). المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
8. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع و دار صادر.
9. ابن‌مهلب، محمد بن شادی. (بی‌تا). مجمل التواریخ و القصص (مصحح: محمدتقی بهار). تهران: کلاله خاور.
10. ابن‌نجیم، زین‌الدین بن إبراهیم. (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دار الکتاب الإسلامی.
11. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (۱۴۲۳ق). مقاتل الطالبین. قم: مکتبة الحیدریه.
12. ابوزهره، محمد. (۱۳۹۹ق). ابوحنیفه: حیاته و عصره - آراؤه و فقهه. (بی‌جا): دار الفکر العربی.
13. ابوزهره، محمد. (بی‌تا). تاریخ المذاهب الإسلامیة. قاهره: دار الفکر العربی.
14. امام خمینی، روح‌الله. (۱۴۱۰ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان.
15. امامی، محمد. (۱۳۸۶ش). بازکاوی عدم وجوب قرائت سورۀ کامل. مقالات و بررسی‌ها دانشگاه تهران، (۸۵)، ۲۱-۴۰.
16. انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۴ق). رسائل فقهیة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
17. انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۲۸ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
18. آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین. (۱۴۰۹ق). کفایة الأصول. قم: طبع آل‌البیـت.
19. بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
20. بحرانی، یوسف بن احمد. (بی‌تا). کشکول. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
21. پاکتچی، احمد. (۱۳۷۲ش). مدخل ابوحنیفه. در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج. ۵). تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
22. تسلیخ، محسن؛ عربشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل؛ حسینی، بی‌بی‌زینب؛ بهمن‌پوری، عبدالله. (۱۳۹۸ش). واکاوی دلالت قاعدهٔ مخالفت با عامه در فقه و اصول شیعه. فقه و اصول، ۱۶(۴)، ۵۷۳-۵۹۹.
23. جزایری، سید نعمت‌الله. (بی‌تا). زهر الربیع. بیروت: العالمیة للتجلیـد.
24. جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
25. حائری اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۰۴ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار إحیاء العلوم الإسلامیة.
26. حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسۀ آل‌البیت.
27. حسینی عاملی، سید جواد. (۱۴۱۹ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
28. خطیب بغدادی، ابوبکر. (۱۴۱۷ق). تاریخ بغداد. بیروت: دار الکتب العلمیة.
29. خطیب، مصطفی عبدالکریم. (۱۴۱۶ق). معجم المصطلحات و الألقاب التاریخیة. بیروت: مؤسسة الرسالة.
30. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت و دمشق: دار العلم و الدار الشامیة.
31. رشتی، حبیب‌الله. (بی‌تا). بدائع الأفکار. قم: مؤسسۀ آل‌البیت.
32. سبحانی، جعفر. (۱۴۲۳ق). الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف. قم: مؤسسۀ امام صادق.
33. شهید اول، محمد بن مکی. (بی‌تا). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
34. صدر، محمدباقر. (۱۴۰۸ق). مباحث الأصول. قم: مطبعة مرکز النشر و مکتب الإعلام الإسلامی.
35. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۳ش). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
36. صیمری، حسین بن علی. (۱۴۰۵ق). أخبار أبی حنیفة و أصحابه. بیروت: عالم الکتب.
37. طباطبایی حکیم، محمدسعید. (۱۴۱۴ق). المحکم فی أصول الفقه. قم: مؤسسة المنار.
38. طباطبایی حکیم، محمدسعید. (۱۴۲۸ق). الکافی فی أصول الفقه. بیروت: دار الهلال.
39. طریحی، فخرالدین. (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
40. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
41. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
42. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۷ق). رجال الشیخ الطوسی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
43. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
44. علیزاده نوری، عطیه؛ فخلعی، محمدتقی؛ صابری، حسین. (۱۳۹۳ش). نگرشی تاریخی‑تحلیلی به مرجحیت مخالفت با عامه در متون فقه امامیه و تأملاتی در آن. کاوشی نو در فقه، (۲۱)، ۶۵-۹۲.
45. علیزاده نوری، عطیه؛ فخلعی، محمدتقی؛ صابری، حسین. (۱۳۹۷ش). اعتبارسنجی مرجحیت مخالفت با عامه در علاج تعارض اخبار (موردپژوهی: نجاست خمر). پژوهش‌های فقهی، ۱۴(۳)، ۵۵۵-۵۸۰.
46. علیزاده نوری، عطیه؛ فخلعی، محمدتقی؛ صابری، حسین. (۱۳۹۹ش). درنگی در مرجحیت مخالفت با عامه در پرتو تحدید گسترهٔ عامه. فقه و اصول، ۵(۱)، ۹۸-۱۲۰.
47. عمرانی یمنی، ابوالحسین یحیی. (۲۰۰۰م). البیان فی مذهب الإمام الشافعی (محقق: قاسم محمد النوری). جده: دار المنهاج.
48. فسوی، یعقوب بن سفیان. (۱۴۰۱ق). المعرفة و التاریخ (محقق: عمری اکرم ضیاء). بیروت: مؤسسة الرسالة.
49. قاری، علی بن سلطان محمد. (۱۴۳۰ق). الأثمار الجنیة فی أسماء الحنفیة. بغداد: دیوان الوقف السنی ـ مرکز البحوث و الدراسات الإسلامیة.
50. قاری، نورالدین ملاعلی. (۱۴۰۵ق). شرح مسند أبی حنیفة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
51. قرافی، أحمد بن إدریس. (۱۹۹۴م). الذخیرة. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
52. قرشی، عبدالقادر بن محمد. (بی‌تا). الجواهر المضیة فی طبقات الحنفیة. کراچی: کتابخانه میر محمد.
53. کاسانی، ابوبکر بن مسعود. (۱۴۰۶ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دار الکتب العلمیة (چاپ دوم).
54. کشی، محمد بن عمر. (۱۳۸۱ق). رجال الکشی (همراه با تعلیقات میرداماد). قم: (بی‌نا).
55. کشی، محمد بن عمر. (۱۴۹۰ق). رجال الکشی. مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه مشهد.
56. گرجی، ابوالقاسم. (۱۴۲۱ق). تاریخ فقه و فقها. تهران: مؤسسۀ سمت.
57. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
58. مدنی کاشانی، رضا. (۱۴۱۰ق). کتاب القصاص للفقهاء و الخواص. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
59. مظفر، محمدرضا. (۱۳۷۵ش). أصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
60. مغنیه، محمدجواد. (۱۹۷۵م). علم أصول الفقه فی ثوبه الجدید. بیروت: دار العلم للملایین.
61. مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). الاختصاص. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
62. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۷ق). دائرة المعارف فقه مقارن. قم: امیرالمؤمنین.
63. موسوی بجنوردی، سید حسن. (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
64. نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
65. نراقی، محمدمهدی. (۱۳۸۸ش). أنیس المجتهدین فی علم الأصول. قم: بوستان کتاب.
66. نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسۀ آل‌البیت.
67. نووی، محیی‌الدین یحیی. (۱۴۲۱ق). المجموع شرح المهذب. بیروت: دار الفکر.
68. وحید بهبهانی، محمدباقر. (۱۴۱۵ق). الفوائد الحائریة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
69. هیثمی، ابن‌حجر احمد بن محمد. (۱۳۷۷ش). مناقب امام اعظم (ترجمۀ عبدالرئوف مخلص). (بی‌جا): انتشارات شیخ الاسلام احمد جام.
70. یزدی، محمدکاظم. (۱۴۲۶ق). التعارض. قم: مؤسسۀ انتشارات مدین.