بررسی جرم «رَیْشْ» در روایات با تأکید بر روایت «الرَّاشِی وَ الْمُرْتَشِی وَ الرَّائِشُ بَینَهُمَا مَلْعُونُونَ»

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 کارشناسی ارشد حقوق جزایی و جرم‌شناسی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

یکی از افعال و جرائم مرتبط با رشوه، واسطه‌گری در جرم رشا و ارتشا است. در فقه به این شخص رایش گفته می‌شود و به‌جرم ارتکابی ریش گویند که در واقع نوعی خاص از معاونت در جرائم است. قانون‌گذار در قانون تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده (مصوب ۱۳۷۵)، برای اولین‌بار اقدام به‌جرم‌انگاری مستقل این نوع از معاونت نموده است. در مادۀ ۵۹۳ این قانون جرم ریش با عنوان «فراهم نمودن موجبات تحقق جرم ارتشا» بیان شده است. سؤال اصلی این است که علی‌رغم وجود مواد عمومی معاونت در قوانین کیفری، چه نیازی به‌جرم‌انگاری مستقل این جرم وجود دارد؟ که در پاسخ باید گفت این اقدام به ‌تبعیت از پشتوانۀ فقهی جرم ریش صورت گرفته است و در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، با تأکید بر منابع کتابخانه‌ای، با جمع‌آوری و بررسی دقیق تمام احادیث مرتبط با رایش از کتب متقدم و مرجع (که تنها منابع فقهی این جرم می‌باشند)، به ‌این مهم دست یافت که این روایات، به‌ویژه صحیحۀ ابن‌بابویه به‌طور کامل این جرم‌انگاری مستقل را توجیه می‌کند. پس از دست‌یابی به‌ این مهم، با تحلیل مضمون احادیث، انطباق مبانی فقهی با قانون فعلی را سنجیده و پیشنهادهایی برای تکمیل نظام کیفری برای لایحۀ تعزیرات ۱۴۰۳ ارائه می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Examination of the Offense of Raysh in Hadith Literature: Focusing on the Tradition “The Payer, the Recipient, and the Intermediary Between Them are Cursed”

نویسندگان [English]

  • Seyed Abolghasem Hoseini Zeydi 1
  • Ahmad Ghorbani 2
1 Corresponding Author, Associate Professor, Department of Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 M.A. in Criminal Law and Criminology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

One of the actions and offenses related to bribery (rishwa) is the act of intermediation in the crime of giving and receiving bribes (rishā and irtishā). In Islamic jurisprudence, this person is termed the Rāʾish, and the committed offense is called Raysh, which fundamentally constitutes a specific form of complicity in criminal activity. The Iranian legislature, in the Law on Taʿzīrāt (Islamic Penal Codes) and Deterrent Punishments (ratified 1996), for the first time enacted an independent criminalization for this particular type of complicity. Article 593 of this law designates the offense of Raysh under the title of "providing the grounds for the realization of the offense of Irtishā" (Receiving a Bribe). The main research question is: Despite the existence of general provisions concerning complicity in criminal law, what necessitates the independent criminalization of this specific offense? In response, it is posited that this legislative action is undertaken in adherence to the juristic ground of the offense of Raysh. This research, employing a descriptive-analytical methodology with an emphasis on library sources, achieves a significant conclusion by meticulously gathering and scrutinizing all relevant Traditions concerning the Rāʾish from primary and authoritative canonical texts, which constitute the sole jurisprudential sources for this offense. It is ascertained that these narrations, particularly the authentic narration (Ṣaḥīḥa) of Ibn Bābawayh, fully justify this independent criminalization. Following this establishment, the study proceeds to analyse the thematic content of the Aḥādīth to assess the congruence between the jurisprudential principles and the current legislation, subsequently offering recommendations for the completion of the penal system within the Draft Law on Taʿzīrāt 2025.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rāʾish (Intermediary in Bribery)
  • Raysh (Offense of Intermediation)
  • Rishwa (Bribery)
  • Rishā (Giving a Bribe)
  • Irtishā (Receiving a Bribe)
  • Draft Law on Taʿzīrāt
  1. قرآن کریم
  2. آقایی‌نیا، حسین؛ رستمی، هادی. (1403ش). جرایم علیه مصالح عمومی کشور. تهران: میزان.
  3. ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین؛ مرعشی، شهاب‌الدین؛ عراقی، مجتبی. (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: انتشارات مؤسسۀ سید‌الشهدا(ع).
  4. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد؛ زاوی، طاهر احمد؛ طناحی، محمود محمد. (1367ش). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.
  5. ابن‌بابویه، علی بن حسین. (1404ق). الامامة و التبصرة من الحیرة. بی‌جا: مدرسۀ امام‌ مهدی(عج).
  6. ابن‌حنبل، أحمد. (1421ق). مسند أحمد بن حنبل، (محقق: شعیب الأرنؤوط و آخرون). بیروت: مؤسسة الرسالة.
  7. ابن‌رازی، جعفر بن احمد؛ مصحح: حسینی نیشابوری، محمد. (1387ش). جامع الأحادیث. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
  8. ابن‌معروف، محمد بن عبدالخالق. (بی‌تا). فرهنگ کنز اللغات، (تصحیح رضا علوی نصر). تهران: المکتبة المرتضویة.
  9. اردبیلی، محمدعلی. (1404ش). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
  10. اعرافی، علیرضا. (1400ش). مکاسب محرّمه. قم: موسسۀ فرهنگی‌هنری اشراق و عرفان.
  11. انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1372ش). عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب. (با تعلیقات تقی طباطبایی قمی). قم: محلاتی.
  12. بحرالعلوم، محمدمهدی بن مرتضی. (1363ش). رجال السید بحرالعلوم «المعروف بالفوائد الرجالیة». قم: مکتبة الصادق(ع).
  13. بحرانی، سلیمان بن عبدالله. (1412ق). معراج اهل الکمال الی معرفه الرجال. بی‌جا: نشر عبدالزهرا العویناتی.
  14. بروجردی، آقا حسین؛ اسماعیل‌تبار، احمد؛ حسینیان قمی، مهدی؛ حسینی، احمدرضا؛ مهوری، محمدحسین؛ حسین‌آبادی، نظرعلی؛ معزی ملایری، اسماعیل. (1386ش). منابع فقه شیعه: ترجمۀ جامع أحادیث الشیعة. تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
  15. بصمه‌جی، سایر. (2009م). معجم مصطلحات الفاظ الفقه الإسلامی. دمشق: صفحات للدراسات و النشر.
  16. ترمذی، محمد بن عیسی (أبو عیسی). (1996ق). الجامع الکبیر (سنن الترمذی). بیروت: دار الغرب الإسلامی.
  17. تفرشی، مصطفی بن حسین. (1377ش). نقد الرجال. مشهد: نشر مؤسسۀ آل‌بیت(ع) لإحیاء التراث.
  18. جعفری، علی؛ دهقان، مصطفی. (1398ش). ارزیابی دلالت واژۀ «لعن» بر تحریم. پژوهش‌های فقهی تا اجتهاد، 3 (6)، 149-166.
  19. حسنی بیرجندی، حسین؛ مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1379ش). غریب الحدیث فی بحار الأنوار. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  20. حمیری، نشوان بن سعید؛ عمری، حسین؛ اریانی، مطهر بن علی؛ عبدالله، یوسف محمد. (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق: دار الفکر.
  21. خسروی، محمدرضا. (1392ش). آیین نگارش حقوقی. تهران: نگاه بینه.
  22. خوش‌نصیب، مرتضی؛ محمدی ری‌شهری، محمد. (1389ش). گزیدۀ حکمت‌نامۀ پیامبر اعظم صلی‌الله علیه و آله و سلم. قم: مؤسسۀ علمی‌فرهنگی دارالحدیث.
  23. دهخدا، علی‌اکبر؛ شهیدی، جعفر؛ مهرکی، ایرج؛ ستوده، غلامرضا؛ سلطانی، اکرم. (1390ش). فرهنگ متوسط دهخدا. دانشگاه تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ.
  24. الدین الألبانی، محمدناصر. (1434ق). ضعیف الجامع الصغیر (وزیادته: الفتح الکبیر). بی‌جا: المکتب الإسلامی.
  25. زمانی، مصطفی؛ مظاهری، حسین؛ حق‌جو، محمدحسین. (1386ش). خودسازی در مکتب قرآن و عترت(ع). قم: انصار ‌المهدی(عج).
  26. سیفی، علی‌اکبر. (1386ش). دلیل تحریرالوسیله (ولایة الفقیه). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(س).
  27. شعیری، محمد بن محمد. (بی‌تا). جامع الأخبار. نجف: المطبعة الحیدریة.
  28. صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد. (1414ق). المحیط فی اللغه. بی‌جا: نشر عالم کتاب.
  29. صدر، محمد؛ یعقوبی، محمد. (1427ق). موسوعه کتب الإمام الشهید السید محمد الصدر قدس‌سره. قم: جلال‌الدین.
  30. طباطبایی حکیم، محمد سعید. (1428ق). مصباح المنهاج (التجارة). نجف: دار الهلال.
  31. طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375ش). مجمع ‌البحرین (تحقیق احمد حسینی اشکوری). تهران: نشر مرتضوی.
  32. طوسی، محمد بن حسن. (1373ش). رجال طوسی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
  33. العتکی، عبیدالله المعروف بالبزار؛ المحقق: محفوظ الرحمن زین الله و آخرون. (1988م). مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار. مدینة: مکتبة العلوم والحکم.
  34. عمید زنجانی، عباسعلی؛ خاوری، یعقوب. (1384ش). واژه‌نامۀ تفصیلی فقه جزا. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  35. قزوینی، أبوعبدالله محمد بن یزید بن ماجة. (1430ق). سنن ابن‌ماجه الأرنؤوط. بیروت: دار الرسالة العالمیة.
  36. کشمیری الهندی، محمد أنور. (1425ق). العرف الشذی شرح سنن الترمذی. بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.
  37. گلدوزیان، ایرج. (1400ش). حقوق جزای عمومی ایران.‌ تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  38. لنگرودی، محمدجعفر جعفری. (1390ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانۀ گنج دانش.
  39. متقی، علی بن حسام‌الدین؛ حیانی، بکری؛ سقا، صفوه. (1409ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
  40. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی؛ مسترحمی، هدایت‌الله؛ غفاری، علی‌اکبر؛ بهبودی، محمدباقر؛ مصباح یزدی و دیگران. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  41. محمدی ری‌شهری، محمد؛ شیخی، حمیدرضا. (1389ش). میزان‌ الحکمه. قم: مؤسسۀ علمی‌فرهنگی دارالحدیث.
  42. مصدق، محمد. (1399ش). بایسته‌های حقوق جزای عمومی 1-2-3 با اصلاحات مصوب 1399. تهران: نشر پژواک عدالت.
  43. مظاهری، حسین. (1387ش). حریم‌های اخلاق در آینۀ احکام. اصفهان: حدیث راه عشق.
  44. معین، محمد. (1364ش). فرهنگ فارسی معین. تهران: انتشارات امیرکبیر.
  45. موسوی خوانساری، احمد؛ محقق حلی، جعفر بن حسن؛ غفاری، علی‌اکبر. (1355ش). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: نشر مؤلف.
  46. مهنا، عبدالله علی. (1413ق). لسان اللسان. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  47. مهیار، رضا؛ بستانی، فواد افرام. (1375ش). فرهنگ ابجدی. تهران: اسلامی.
  48. میرمحمدصادقی، حسین. (1403ش). حقوق جزای عمومی. تهران: انتشارات دادگستر.
  49. میرمحمدصادقی، حسین. (1404ش). جرایم علیه مصالح عمومی کشور. تهران: میزان.
  50. نجار، محمدعلی؛ مصطفی، ابراهیم؛ زیات، احمد حسن؛ عبدالقادر، حامد. (1989م). المعجم الوسیط. استانبول: دار الدعوة.
  51. نجاشی، احمد بن علی؛ شبیری زنجانی، موسی. (1376ش). فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  52. نجفی، هادی. (1387ش). الآراء الفقهیة. قم: انتشارات مهر قائم.
  53. نفیسی، علی‌اکبر؛ فروغی، محمدعلی. (بدون تاریخ). فرهنگ نفیسی. تهران: خیام.
  54. نوری، حسین بن محمدتقی. (1408ق). خاتمة مستدرک‌الوسائل. لبنان: مؤسسۀ آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
  55. نووی، یحیی بن شرف؛ رملی، محمد بن احمد؛ شبراملسی، علی بن علی؛ مغربی رشیدی، احمد بن عبدالرزاق. (1424ق). نهایة المحتاج إلی شرح المنهاج فی الفقه علی مذهب الإمام الشافعی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  56. هاشمی شاهرودی، محمود. (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع). قم: مؤسسۀ دائرة‌ المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت و مرکز پژوهش‌های فارسی الغدیر.