اعتبارسنجی استدلال به روایات برای اشتراط اذن امام در نهی از منکر عملی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانش‌آموختۀ دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

یکی از مراتب فریضۀ نهی از منکر، به مرتبۀ «یدی» مشهور است. فقیهان دربارۀ اشتراط یا عدم اشتراط اذن امام در این مرحله، دیدگاه واحدی ندارند. اطلاق شماری از روایاتْ سبب باور به عدم نیاز به اذن امام در مرحلۀ یدی شده است. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و با بهره از منابع اِسنادی در پی اعتبارسنجی ادلۀ بیانگر این موضوع است. برای دست یافتن به این هدف، پس از تبیین دلایل لفظی و لبّی موضوع، تحلیل باورمندان به عدم اشتراط اذن امام دربارۀ اطلاق روایات به پنج دستۀ ذیل تقسیم شده است: مقدم کردن ادلۀ حرمت ایذای مؤمن، انصراف روایات به احراز اذن امام، حمل موضوع روایات بر جهاد و اقامۀ حدود، لازم آمدن عدم تأثیر بر مخاطب و ایجاد اختلال در نظام با فرض عدم اذن امام. هر یک از این راهکارها با چالش‌هایی مواجه‌اند، چراکه اساساً روایات در مقام بیان اشتراط یا عدم اشتراط اذن امام نیستند. اما به جهت وجود قدر متیقن و اقتضای احتیاط، لازم است در موارد آسیب‌رساننده به فاعل منکر، اذن امام وجود داشته داشته باشد. همچنین با بهره از مفهوم‌شناسی «ید»، «جهاد یدی» و «امر و نهی» در روایات می‌توان دریافت که نهی از منکر عملی، منحصر به موارد آسیب‌رسان نیست. حتی در این موارد نیز اگر ارتکاب منکر مربوط به امور مهمِ مورد توجه شارع یا اموری با مصلحتی سترگ باشد، نیاز به اذن امام نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Validation of the Narrational Evidences for the Requirement of the Imam’s Permission in the Practical stage of Forbidding of Evil

نویسندگان [English]

  • Alborz Mohaghegh Garfami 1
  • Fatemeh Sarrami Foroushani 2
1 PhD student, Department of Quranic & Hadith sciences, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
2 PhD in Quranic & Hadith sciences,, Qom University, Qom, Iran.
چکیده [English]

One of the stages of forbidding evil (nahy ʿan al-munkar) is commonly referred to as the “physical” (yadī) stage. Jurists do not hold a unanimous view regarding whether the permission of the Imam is a prerequisite for acting at this level. The apparent generality (iṭlāq) of certain narrations has led some scholars to conclude that the Imam’s authorization is not required in the physical stage. Adopting a descriptive-analytical method and drawing upon isnād-based sources, this study seeks to assess the validity of the arguments supporting of this position. To achieve this objective, after elucidating the textual and rational proofs pertaining to the issue, the analyses of those who deny the conditionality of the Imam’s permission—based on the generality of the narrations—are categorized into five approaches: prioritizing the proofs that prohibit harming a believer; construing the narrations as implicitly presupposing the Imam’s authorization; interpreting the subject matter of the narrations as pertaining to jihad and the enforcement of legal punishments (ḥudūd); the presumption of ineffectiveness upon the addressee in the absence of the Imam’s permission; and the likelihood of social disorder resulting from acting without such authorization. Each of these approaches faces significant challenges, as the narrations in question are not fundamentally concerned with establishing whether the Imam’s permission is a condition. Nevertheless, in light of the existence of a minimal certainty (qadr al-mutaqayyan) and the dictates of prudence (iḥtiyāṭ), it is necessary that the Imam’s permission be obtained in cases where forbidding evil entails harm to the perpetrator. Furthermore, an examination of the conceptual meanings of “hand” (yad), “manual jihad,” and “commanding and forbidding” in the narrations indicates that practical forbidding of evil is not confined to cases involving harm. Even in these instances, if the commission of the evil pertains to matters of grave concern to the Lawgiver (Shāriʿ) or to issues of substantial interest, the Imam’s permission would not be required.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Forbidding Evil
  • Harm to the Offender
  • Permission of the Imam
  • Practical Stage
  1. قرآن مجید.

    1. آخوند خراسانی، محمد کاظم. (۱۴۰۹ق). کفایة الاصول. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
    2. آصفی، محمد مهدی. (۱۴۲۶ق). ولایة الامر. تهران: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع).
    3. آمدی، عبد الواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الاسلامی.
    4. ابن‎ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله. (۱۴۰۴ق). شرح نهج البلاغة لابن ابی الحدید. قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
    5. ابن‎ادریس، محمد بن احمد. (۱۳۸۷). موسوعة ابن‎ادریس حلّی. قم: دلیل ما.
    6. ابن‎براج، عبد العزیز بن نحریر. (۱۴۰۶ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    7. ابن‎حیون، نعمان بن محمد. (۱۳۸۵ق). دعائم الاسلام. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
    8. ابن‎فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    9. ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم. (بی‌تا). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الامام امیرالمؤمنین العامة.
    10. ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    11. استرآبادی، محمد بن قاسم. (۱۴۰۹ق). التفسیر المنسوب الی الامام العسکری(ع). قم: مدرسۀ امام مهدی (عج).
    12. انصاری، محمد علی. (۱۴۲۵ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    13. ایروانی، علی بن عبد الحسین. (بی‌تا). حاشیة المکاسب. بی‌جا: بی‌نا.
    14. بروجردی، سید حسین. (۱۴۱۶ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر (تقریرات حسینعلی منتظری). قم: دفتر آیت‌الله منتظری.
    15. تبریزی، جواد. (۱۳۸۹). ارشاد الطالب فی شرح المکاسب. قم: دار الصدیقة الشهیدة.
    16. جناتی، محمد ابراهیم. (۱۴۱۵ق). دروس فی الفقه المقارن. قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
    17. جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۳۷۶ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
    18. حب‌الله، حیدر. (۱۳۹6). فقه امر به معروف و نهی از منکر. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    19. حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
    20. حیدری، محسن. (۱۴۲۴ق). ولایة الفقیه: تاریخها و مبانیها. بیروت: دار الولاء.
    21. خلیل عاملی، طالب. (۱۴۲۹ق). الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. بیروت: اعلمی.
    22. خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۰ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
    23. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات فی الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
    24. روحانی، سید محمد صادق. (۱۴۲۹ق). فقه الصادق. قم: منشورات الاجتهاد.
    25. سبحانی، جعفر. (۱۴۱۴ق). المحصول فی علم الاصول. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع).
    26. سبحانی، جعفر. (۱۴۲۴ق). ارشاد العقول الی مباحث الاصول. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع).
    27. سلار دیلمی، حمزه بن عبد العزیز. (۱۴۰۴ق). المراسم العلویة. قم: منشورات الحرمین.
    28. سیستانی، سید علی. (۱۳۹۰). توضیح المسائل. تهران: گلی.
    29. سیفی مازندرانی، علی‏اکبر. (۱۴۱۵ق). دلیل تحریر الوسیلة (الامر بالمعروف و النهی عن المنکر). قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
    30. سیوری، مقداد بن عبد الله (فاضل مقداد). (۱۴۱۲ق). الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    31. شریف رضی، محمد بن حسین. (۱۴۱۴ق). نهج البلاغة (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
    32. شهرکانی، ابراهیم بن اسماعیل. (۱۴۳۰ق). معجم المصطلحات الفقهیة. قم: ذوی القربی.
    33. شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۰ق). الروضة البهیة. قم: داوری.
    34. شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۴ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه.
    35. شیخ مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۰ق). المقنعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    36. شیخ مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). الامالی. قم: کنگرۀ شیخ مفید.
    37. صادقی تهرانی، محمد. (۱۳۷۸). توضیح المسائل نوین. تهران: امید فردا.
    38. صافی گلپایگانی، لطف الله. (۱۳۹۱). توضیح المسائل. مشهد: بارش.
    39. صانعی، یوسف. (۱۳۸۸). رسالۀ توضیح المسائل. قم: میثم تمار.
    40. صدر، سید محمد باقر. (۱۴۱۷ق). بحوث فی علم الاصول. قم: مؤسسۀ دائرة‌المعارف اسلامی طبق مذهب اهل‌بیت(ع).
    41. صیمری، مفلح بن حسن. (۱۴۲۰ق). غایة المرام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار الهادی.
    42. طباطبایی قمی، سید تقی. (۱۴۰۰ق). دراساتنا من الفقه الجعفری. قم: خیام.
    43. طباطبایی قمی، سید تقی. (۱۴۲۶ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق.
    44. طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: اعلمی.
    45. طبری، محمد بن جریر. (۱۴۰۷ق). تاریخ الامم و الملوک. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    46. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
    47. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۱ق). الاقتصاد الهادی الی سبیل الرشاد. تهران: مکتبة چهل ستون.
    48. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الاحکام. تهران: اسلامیه.
    49. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    50. عراقی، ضیاء الدین. (۱۴۱۴ق). شرح تبصرة المتعلمین. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    51. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۳۷۴). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    52. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۱ق). تبصرة المتعلمین فی احکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    53. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۲ق). منتهی المطلب. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    54. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۶ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
    55. فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۳۰ق). تفصیل الشریعة (کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر). قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع).
    56. فانی، سید علی. (۱۳۹۵ق). الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. قم: بی‌نا.
    57. فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.
    58. فیاض، محمد اسحاق. (بی‌تا). منهاج الصالحین. قم: دفتر مؤلف.
    59. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱۸ق). النخبة فی الحکمة العملیة و الاحکام الشرعیة. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
    60. قاسم زیدی، ابن‎محمد. (۱۴۲۱ق). الأساس لعقائد الاکیاس. صعده: مکتبة التراث الاسلامی.
    61. قربانی، زین العابدین. (۱۳۹۱). تفسیر جامع آیات الاحکام. قم: دار الحدیث.
    62. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۲۹ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
    63. مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی. (۱۴۰۶ق). روضة المتقین. قم: کوشانپور.
    64. محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الاسلام. قم: اسماعیلیان.
    65. محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۹۹). بازخوانی فقهی امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود. تهران: مرکز نشر اسلامی.
    66. محقق سبزواری، محمد باقر بن مؤمن. (۱۳۸۱). کفایة الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    67. محقق کرکی، علی بن حسین. (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
    68. مصطفوی، حسن. (۱۴۳۰ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    69. مطهری، احمد. (۱۴۰۳ق). مستند تحریر الوسیلة. قم: خیام.
    70. مظاهری، حسن. (۱۳۸۶). الثقات الاخیار. قم: مؤسسۀ الزهراء(ع) الثقافیه.
    71. مظاهری، حسین. (۱۳۸۶). فقه الولایة و الحکومة الاسلامیة. اصفهان: مؤسسۀ الزهراء(ع).
    72. مظفر، محمد رضا. (۱۴۳۰ق). اصول الفقه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
    73. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۳۶۳). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    74. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۷). رسالۀ توضیح المسائل. مشهد: عالم افروز.
    75. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۵ق). انوار الفقاهة (کتاب البیع). قم: مدرسۀ امام علی بن ابی طالب(ع).
    76. منتظری، حسینعلی. (۱۳۶۲). توضیح المسائل. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    77. منتظری، حسینعلی. (۱۴۰۹ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
    78. موسوی اردبیلی، سید عبد الکریم. (۱۳۸۶). توضیح المسائل. قم: نجات.
    79. موسوی خمینی، سید روح الله (امام). (۱۳۹۲). تحریر الوسیلة. تهران: مرکز نشر و تنظیم آثار امام خمینی (س).
    80. موسوی سبزواری، سید عبد الاعلی. (۱۴۱۳ق). مهذب الاحکام. قم: دفتر مؤلف.
    81. نایینی، محمد حسین. (۱۳۵۲ش). اجود التقریرات (تقریرات سید ابوالقاسم خویی). قم: مطبعة العرفان.
    82. نایینی، محمد حسین. (۱۳۸۶). تنبیه الامة و تنزیه الملة. قم: بوستان کتاب.
    83. نجفی، محمد حسن. (۱۳۹۲ق). جواهر الکلام. تهران: اسلامیه.
    84. نوری همدانی، حسین. (۱۴۳۴ق). الامر بالمعروف و النهی عن المنکر: بحوث فقهیة. قم: مهدی موعود (عج).
    85. نوری، حسین بن محمد تقی. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: آل‌البیت(ع).
    86. یعقوبی، محمد. (۱۴۳۶ق). أسمی الفرائض و أشرفها. نجف: دار الصادقین.