فلسفۀ ملقب شدن امام علی بن موسی به «رضا» تحلیل سندی و دلالی روایت «رَضِیَ بِهِ الْمُخَالِفُونَ مِنْ أَعْدَائِهِ کَمَا رَضِیَ بِهِ الْمُوَافِقُونَ مِنْ أَوْلِیَائِهِ»

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ استاد درس خارج، حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.

2 استادیار، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ دانش‌آموختۀ حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.

3 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

روایتِ علّت ملقب شدن علی بن موسی(ع) به لقب «رضا»، که از امام جواد(ع) به ما رسیده است و در منابع اصلی عیون و علل الشرایع شیخ صدوق آمده است، از دیرباز مورد توجه بوده است. اما، در عین حال، ابهام در تحلیل جامع آن و چگونه جلب دوست و دشمن توسط امام(ع)، چالشی است که نیاز به بررسی دقیق دارد. این پژوهش با هدف رفع این چالش، به این پرسش کلیدی می‌پردازد که حضرت رضا(ع) چگونه رفتار کردند که دوست و دشمن از ایشان راضی بودند و چگونه باعث رضایت و مخالفت شدند؟ این نوشتار با روش توصیفی-‌تحلیلی به بررسی سند و این روایت پرداخته و صحت آن را می‌کند. همچنین، در چرایی ملقب شدن امام هشتم(ع) به «الرضا»، دو تحلیل اصلی (سیاسی و معنوی-‌اخلاقی) بررسی می‌شوند. به جست‌وجوی مأمون عباسی برای کسب مشروعیت از طریق این لقب اشاره دارد، در حالی که از نظر علمی، اخلاقی بر محبوبیت و احترام ناشی از دانش، زهد و سلوک اخلاقی امام(ع) می‌کند. در نهایت، به این نتیجه می‌رسد که لقب «الرضا» نمادی از رضایت همه‌جانبه بوده است که این مقاله سیاسی مأمون را پاسخ می‌دهد و هم بازتابی از جایگاه رفیع امام میان موافق و مخالف است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Rationale Behind the Appellation of Imam ʿAlī ibn Mūsā as “al-Riḍā”: A Textual and Semantic Analysis of the Tradition: “His opponents among his enemies were pleased with him just as his supporters among his devotees were pleased with him.”

نویسندگان [English]

  • Seyed Ali Delbari 1
  • Ali Jalaeiyan akbarneiya 2
  • Morteza Keshavarz 3
1 Professor, Department of Qur'anic and Hadith Studies, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran; Professor of Dars Khārij, Khurasan Seminary, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Studies, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran; Graduate of Khurasan Seminary, Mashhad, Iran.
3 Ph.D. Candidate in Qupartment of Qur'anic and Hadith Studies, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Although the narration explaining the reason for granting the epithet "al-Riḍā" to ʿAlī ibn Mūsā (AS), which has reached us from Imam Jawād (AS) and is cited in primary sources such as ʿUyūn Akhbār al-Riḍā and ʿIlal al-Sharāʾiʿ by Shaykh al-Ṣadūq, has received attention historically, the ambiguity surrounding its comprehensive analysis and the manner in which the Imam (P.B.U.H.),  secured the satisfaction of both friends and foes poses a challenge requiring precise investigation. This research aims to address this challenge by focusing on the key question: How did Imam Riḍā (AS), conduct himself such that both his friends and enemies were satisfied with him, and how did his conduct attract the satisfaction of both supporters and opponents? This paper employs a descriptive-analytical methodology to examine the chain of narrators (sanad) and the content (matn) of this tradition, affirming its authenticity. Furthermore, in analyzing the rationale for the eighth Imam (AS), being titled "al-Riḍā", two primary approaches: political and spiritual-ethical are scrutinized. The political approach points to the efforts of al-Maʾmūn al-ʿAbbāsī to gain legitimacy through this epithet, while the spiritual-ethical approach emphasizes the widespread popularity and respect derived from the Imam's knowledge (ʿilm), asceticism (zuhd), and ethical conduct (sulūk akhlāqī). The conclusion of this article suggests that the epithet "al-Riḍā" is a symbol of comprehensive satisfaction that simultaneously served the political objectives of al-Maʾmūn and reflected the exalted stature of the Imām among both his supporters and adversaries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Imam Riḍā (AS)
  • Being Satisfied
  • Satisfaction of Friends
  • Satisfaction of Enemies
  • Ethical Orientation (Akhlāq-Madārī)
  1. قرآن کریم.
  2. آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۳۶۶). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات.
  3. ابن‌اثیر، علی بن محمد. (۱۳۸۵). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارالصادر.
  4. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۶۲). الخصال، (ترجمۀ مدرس گیلانی). تهران: انتشارات جاویدان.
  5. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۲). عیون اخبار الرضا(ع)، (ترجمۀ حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری). تهران: نشر صدوق.
  6. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). تهران: نشر جهان.
  7. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۸۰). علل الشرایع، (ترجمۀ محمدجواد ذهنی تهرانی). قم: انتشارات مؤمنین.
  8. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۸۵). علل الشرایع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
  9. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۵). کمال الدین و تمام النعمه. تهران: اسلامیه.
  10. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۰۳). معانی الاخبار. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  11. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۱۳). من لایحضره الفقیه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  12. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی. (۱۳۷۹). مناقب آل ابی طالب علیهم السلام. قم: علامه.
  13. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۷). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
  14. احمدی میانجی، علی. (۱۴۲۶). مکاتیب الائمه علیهم السلام. قم: دارالحدیث.
  15. اربلی، علی بن موسی. (۱۳۸۱). کشف الغمة فی معرفة الأئمة. تبریز: بنی هاشمی.
  16. اکبری، محمد الله. (۱۳۸۷). بررسی تاریخی و روایی چگونگی ملقب شدن امام هشتم به الرضا. تاریخ پژوهان، (۱۳)، ۵-۲۴. http://noo.rs/joNu
  17. بحرالعلوم، مهدی. (۱۳۶۳). الفوائد الرجالیه، (تحقیق محمدصادق بحرالعلوم). تهران: مکتبۀ الصادق(ع).
  18. برکة الشامی، حسین. (بی‌تا). ملحمة قوافل النّور. (بی‌جا): دار الاسلام.
  19. بروجردی، حسین. (۱۴۲۰). نهایۀ التقریر، (تقریر محمد فاضل لنکرانی). قم: مرکز فقه الائمۀ الاطهار(ع).
  20. جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۷). تفسیر موضوعی قرآن کریم. مراحل اخلاق در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
  21. حرعاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۵). وسائل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
  22. حلی (علامه)، حسن بن یوسف. (۱۳۸۱). رجال العلامه-خلاصۀ الاقوال. نجف: منشورات المطبعه الحیدریه.
  23. خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۳). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. (چاپ پنجم). قم: مرکز نشر الثقافۀ الاسلامیۀ فی العالم.
  24. دلبری، سید علی. (۱۳۹۵). آشنایی با اصول علم رجال. مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  25. ذهبی، عباس. (۱۴۲۲). الإمام الرضا علیه السلام سیرة وتاریخ. بی‌جا: مرکز الرسالة.
  26. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). المفردات فی غریب القرآن، (تحقیق صفوان عدنان داوودی). بیروت: دارالعلم.
  27. راوندی، سعید بن هبۀالله. (۱۴۰۹). الخرائج و الجرائح. قم: مؤسسۀ امام مهدی(عج).
  28. سبط بن جوزی، یوسف بن قزاوغلی. (۱۴۱۸). تذکرۀ الخواص من الأمۀ فی ذکر خصائص الأئمة. قم: منشورات الشریف الرضی.
  29. شبیری زنجانی، موسی. (۱۳۸۴). کتاب نکاح. قم: مؤسسۀ پژوهشی رای‌پرداز.
  30. شیبی، کامل مصطفی. (۱۹۲۷). الصلۀ بین التصوف والتشیع. مصر: دارالمعارف.
  31. صبحی صالح. (۱۴۱۴). نهج البلاغه. قم: هجرت.
  32. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۶). إعلام الوری بأعلام الهدی. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
  33. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷). العدّة فی اصول الفقه، (تحقیق: محمدرضا انصاری). قم: بعثت.
  34. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۰). الفهرست (فهرست کتب الشیعه و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول)، (تحقیق عبدالعزیز طباطبایی). قم: مکتبۀ المحقق الطباطبائی.
  35. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۷). رجال الشیخ الطوسی. قم: جامعۀ مدرسین.
  36. علی بن الحسین، امام چهارم. (۱۳۷۶). الصحیفۀ السجادیة. قم: دفتر نشر الهادی.
  37. قمرزاده، محسن؛ کرباس‌فروشان، مجید. (۱۳۹۳). ترجمه و نقد مقالۀ مادلونگ باعنوان «علی الرضا». سفینه، (۴۲)، ۸۴-۱۱۲. https://safinahmagazine.ir.
  38. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  39. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۲۹). کافی (ط- دار الحدیث). قم: دارالحدیث.
  40. مازندرانی، محمد صالح. (۱۳۸۲). شرح الکافی- الأصول و الروضة. تهران: المکتبۀ الاسلامیه.
  41. مامقانی، عبدالله. (۱۳۵۲). تنقیح المقال فی علم الرجال. نجف: المکتبۀ المرتضویه.
  42. مجلسی، محمد باقر. (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیۀ.
  43. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  44. مجلسی، محمدتقی. (۱۴۰۶). روضۀ المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسۀ فرهنگی اسلامی کوشانپور.
  45. نجاشی، احمد بن علی. (۱۳۶۵). رجال النجاشی. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  46. Bayhom-Daou, Tamima. (2009). "ʿAlī al-Riḍā". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill.
  47. Madelung, Wilfred. (1985). "ʿAlī Al-Reżā". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica.