بررسی رویکردهای حدیثی فاضل‌ مقداد در حوزۀ اندیشه‌های کلامی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران؛ دانش‌آموختۀ حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.

چکیده

هدف این پژوهش، بازسازی و تحلیل نظام‌مند رویکردهای حدیثی فاضل‌مقداد سیوری در حوزه اندیشه‌های کلامی است؛ با تمرکز بر مبانی حدیثی، شیوه‌های نقل، انواع کاربست استدلالی، روش‌های فقه‌الحدیثی و نقد سندی و متنی. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مطالعۀ مستقیم و تحلیل متن‌محور آثار کلامی فاضل‌مقداد است و داده‌ها از طریق تتبع نظام‌مند در آثار اصلی وی گردآوری و با روش تحلیل محتوای کیفی طبقه‌بندی و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد فاضل‌مقداد از الگویی چندسطحی، عقلانی و ضابطه‌مند در تعامل با حدیث بهره می‌گیرد؛ الگویی که در آن، خبر متواتر با اقسام گوناگونش، تنها منبع نقلیِ معتبر و مستقل در اعتقادات است و خبر واحد، جز در مقام تقویت یا تأیید ادلۀ قطعی، نقش الزام‌آور ندارد. وی هم‌زمان با تنوع شیوه‌های نقل، از نقد سندی و متنی روشمند برای پالایش روایات بهره می‌برد، هرچند در مواردی محدود، داوری‌های حدیثی او قابل مناقشه است. نتیجه آنکه رویکرد حدیثی فاضل‌مقداد، نمونه‌ای شاخص از تعامل عقل و حدیث در سنت کلام امامیه و الگویی معتبر برای بازخوانی تاریخی این نسبت به شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Examination of Fāḍil Miqdād's Hadith Approaches in the Domain of Theological Thought

نویسندگان [English]

  • Soheila Pirouzfar 1
  • Hassan Naghizadeh 2
  • Mohammad Elahi Khorasani 3
1 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Professor, Department of Quranic and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Ph.D. Student in Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran; Graduate of Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The aim of this research is to reconstruct and systematically analyze Fāḍil Miqdād al-Sīyūrī's hadith-based approaches within the domain of theological thought, focusing on his hadith principles, methods of transmission, types of argumentative application, methods of hadith interpretation (Fiqh al-Ḥadīth), and his practices of chain and text criticism. The research adopts a descriptive-analytical method grounded in direct study and text-centered analysis of Fāḍil Miqdād's theological works. Data were gathered through systematic investigation of his primary writings and were classified and analyzed using qualitative content analysis. The findings indicate that Fāḍil Miqdād employs a multi-layered, rational, and rule-governed model in his engagement with hadith. Within this model, mass-transmitted reports (Mutawātir), in their various forms, constitute the only independent and authoritative transmitted source in matters of belief, whereas solitary reports (Khabar al-Wāḥid) lack binding force except insofar as they reinforce or corroborate definitive rational or textual proofs. Alongside diverse modes of transmission, he applies methodical chain and text criticism to refine the hadith corpus, although in a limited number of cases his hadith judgments remain open to critique. The study concludes that Fāḍil Miqdād's hadith approach represents a salient example of the interaction between reason and hadith in the Imami theological tradition and offers a credible model for the historical reassessment of this relationship. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fāḍil al-Miqdād
  • Imami Theology
  • Hadith Approaches of Theologians
  • Doctrinal Hadiths (Aḥādīth-e Eʿteqādī)
  • Hadith Criticism
  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    2. اسدی، ابوالقاسم؛ بداشتی، علی‌الله. (۱۳۹۴ش). سهم عقل و نقل در معناشناسی صفات خبری از نگاه فاضل مقداد. پژوهشنامۀ امامیه، (۱)، ۳۱-۵۰. https://imamiya.urd.ac.ir/article_43290.html
    3. برنجکار، رضا. (۱۳۹۱ش). روش‌شناسی علم کلام، اصول استنباط و دفاع در عقاید. قم: دارالحدیث.
    4. برنجکار، رضا؛ سالکی، مهدی. (۱۳۹۴ش). جایگاه خبر واحد در استنباط آموزه‌های کلامی از دیدگاه فاضل مقداد. مطالعات روش‌شناسی دینی، (۳)، ۹-۱۷. https://religion.journals.pnu.ac.ir/article_2504.html
    5. حمیدی، حسین. (۱۳۹۲ش). آراء کلامی فاضل مقداد (استاد راهنما: جعفر شانظری). رسالۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم حدیث.
    6. ربانی گلپایگانی، علی؛ فرضی‌پوریان، محمد. (۱۳۹۵ش). روش‌شناسی کلامی فاضل مقداد. کلام اسلامی، (۹۸)، ۱۱۳-۱۲۷. https://www.kalamislami.ir/article_61289.html
    7. سبحانی، جعفر. (۱۴۰۸ق). البداء فی ضوء الکتاب و السنة. بیروت: دار الأضواء.
    8. سبحانی، محمدتقی. (۱۳۷۴ش). عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی. نقد و نظر، (۳ و ۴)، ۲۰۵-۲۳۲. https://jpt.isca.ac.ir/article_22899.html?lang=en
    9. طباطبایی، محمدکاظم. (۱۳۹۰ش). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    10. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۳۷۸ش). الأنوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
    11. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۳۸۰ش). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    12. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۵ق). إرشاد الطالبین إلى نهج المسترشدین. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    13. کریمی، مهدی. (۱۳۹۴ش). کاربست نقل در علم کلام از دیدگاه ابن‌میثم بحرانی. حکمت اسلامی، (۵)، ۱۰۵-۱۲۸. https://fhi.hekmateislami.com/article_41631.html
    14. کریمی، مهدی. (۱۳۹۵ش). نقش حدیث در استنباط کلامی حله. قم: مرکز المصطفی.
    15. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    16. مامقانی، عبدالله. (۱۴۱۱ق). مقباس الهدایة فی علم الدرایة. قم: مؤسسة آل‌البیت.
    17. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    18. معینی، محسن. (۱۳۹۳ش). حدیث و کلام. در: دانشنامۀ جهان اسلام. تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.