A Comparative-Critical Analysis of the Concepts of "Proximity" (Qurb), "Companionship" (Maʿiyyah), and "At-ness" (ʿInd) as Divine Indicative (Khabarī) Attributes from the Perspectives of Salafi and Imami Hadith Commentators

Document Type : Research Article

Authors

1 PhD student of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

2 Associate Professor of Tarbiat Modares University, Department of Quranic and Hadith Sciences, Tehran, Iran.

Abstract

Divine Indicative (Khabarī) Attributes, such as proximity (Qurb), companionship (Maʿiyyah), and "at-ness" (ʿInd), have long been subjects of inquiry among Muslim scholars. The significance of this issue arises from the fact that the literal appearance of these attributes may facilitate anthropomorphic and spatial interpretations of the Divine Essence; notions fundamentally incompatible with monotheistic principles and rational foundations. Thus, a correct understanding of these attributes is essential for the transcendence of God from such ambiguities. The research methodology is based on a comparative-critical analysis. Accordingly, the study first examines the linguistic meanings of these attributes and analyzes the views of exegetes from both sects and the hadith commentators of the Salafi and Imami schools based on their primary traditionary sources. Subsequently, the consistency of each perspective with Quranic texts, narrations, and rational principles is evaluated, identifying points of convergence, divergence, and their theological implications. In addressing the elucidation of these attributes from the perspective of Salafi and Imami hadith commentators, the Salafi approach demonstrates that their adherence to the appearance of scriptural attributes and refusal of any interpretation ultimately results in the acceptance of a form of corporeality for God, even if described as distinct from created beings. In contrast, the Imami school, emphasizing absolute transcendence, interprets Qurb, Maʿiyyah, and ʿInd as Divine knowledge (ʿilm), self-subsistence (qayyūmiyyah), and existential encompassment (iḥāṭah-ye wujūdiyyah), categorically rejecting any spatial connotations. Regarding the determination of the perspective consistent with Quranic, narrative, and rational principles, the final results indicate that the Imami exposition provides a more comprehensive and consistent interpretation of these attributes due to its alignment with monotheistic principles, the traditions of the Infallibles (Maʿṣūmūn), and rational foundations.

Keywords

Main Subjects

References

  1. قرآن کریم.

    1. آشتیانی، میرزا احمد. (1383ش)، بیست رساله. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    2. ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (1369ق)، متشابه القرآن و مختلفه. قم: دار بیدار للنشر.
    3. ابن‌باز، عبدالعزیز. (۱۴۱۷ق). مجموع فتاوى و مقالات متنوعة. ریاض: دار القاسم.
    4. ابن‌باز، عبدالعزیز. (۱۴۲۸ق). فتاوى نور على الدرب (تحقیق محمد الشویعر). ریاض: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء.
    5. ابن‌بطال، علی بن خلف. (۱۴۲۳ق). شرح صحیح البخاری (تحقیق یاسر ابراهیم). ریاض: مکتبة الرشد.
    6. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۲۵ق) (الف). شرح العقیدة الإصفهانیة. بیروت: دارالکتب العصریة.
    7. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۲۵ق) (ب). مجموع الفتاوی. المدینة المنورة: وزارة الشؤون الإسلامیة.
    8. ابن‌حجر، احمد بن علی. (۱۳۷۹ق). فتح الباری بشرح صحیح البخاری (تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی). بیروت: دار المعرفة.
    9. ابن‌خزیمه، محمد بن اسحاق. (بی‌تا). الصحیح (تحقیق محمد أعظمی). بیروت: المکتب الإسلامی.
    10. ابن‌رجب حنبلی، عبدالرحمن بن شهاب. (۱۴۲۹ق). جامع العلوم و الحکم فی شرح خمسین حدیثاً من جوامع الکلم (تحقیق ماهر الفحل). دمشق: دار ابن‌کثیر.
    11. ابن‌عاشور، محمد طاهر. (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
    12. ابن‌عثیمین، محمد. (۱۴۲۰ق). شرح ریاض الصالحین من کلام سید المرسلین. ریاض: دار الوطن.
    13. ابن‌عثیمین، محمد. (۱۴۲۱ق). شرح العقیدة الواسطیة. ریاض: دار ابن‌جوزی.
    14. ابن‌عربی، محمد بن عبداللّه. (۱۴۲۸ق). المسالک فی شرح موطأ مالک (تحقیق یوسف القرضاوی). بی‌جا: دار الغرب الإسلامی.
    15. ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة (تحقیق عبدالسلام هارون). قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
    16. ابن‌فورک، محمد بن حسن. (۱۹۸۵م). مشکل الحدیث و بیانه (تحقیق علی موسی). بیروت: عالم الکتب.
    17. ابن‌قیم جوزیه، محمد بن أبی‌بکر. (۱۴۲۶ق). مدارج السّالکین بین منازل إیاک نعبد و إیاک نستعین (تحقیق ناصر عبدالکریم). ریاض: دار طیبة.
    18. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
    19. باقلانی، محمد بن طیّب. (۱۴۱۳ق). التمهید فی الردّ على الملحدة و المعطّلة (تحقیق ر. ج. مَک‌کارتی). بیروت: دارالمشرق.
    20. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲ق). الجامع الصحیح (تحقیق زهیر ناصر). بیروت: دار الطوق و النجاة.
    21. بریکان، ابراهیم. (۱۴۲۵ق). منهج شیخ الإسلام ابن‌تیمیة فی تقریر عقیدة التوحید. قاهره: دار ابن‌قیم للنشر و التوزیع.
    22. بغوی، حسین بن مسعود. (۱۴۰۳ق). شرح السّنة (تحقیق شعیب الأرنؤوط). بیروت: المکتب الإسلامی.
    23. بغوی، حسین بن مسعود. (۱۴۲۰ق). معالم التنزیل (تحقیق مهدی عبدالرزاق). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    24. بیهقی، احمد بن حسین. (۱۴۱۳ق). الأسماء و الصفات. جدّه: مکتبة السّوادی.
    25. حجت، هادی. (۱۳۸۵ش). تشبیه، تفویض و تأویل در مکتب اصحاب حدیث. فصلنامۀ اندیشۀ دینی دانشگاه شیراز، 20(9)، ص۱۲۵‑۱۵۶. https://doi.org/10.22099/jrt.2013.1330
    26. حسینی اسکندیان، عبداللّه؛ بابایی، علی؛ عبداللهی، منصور. (۱۴۰۳ش). خوانش اشاعره و ملاصدرا از آیۀ شریفۀ «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنْتُمْ»؛ بررسی تطبیقی. فصلنامۀ اندیشۀ دینی دانشگاه شیراز، 24(4)، ص۳۱‑۴۲. https://doi.org/10.22099/jrt.2024.50786.3083
    27. حیدری، کمال. (۱۴۳۳ق). التوحید عند الشیخ ابن‌تیمیة (مقرّر: خلیل عاملی). تهران: نشر مشعر.
    28. خطابی، حمد بن محمد. (۱۳۵۱ق). معالم السّنن. حلب: المطبعة العلمیة.
    29. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
    30. زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل (تحقیق حسین مصطفی). بیروت: دارالکتاب العربی.
    31. سبحانی، جعفر. (۱۳۸۱ش). الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    32. سبحانی، جعفر. (۱۴۲۷ق). بحوث فی الملل و النحل: دراسة موضوعیة مقارنة للمذاهب الإسلامیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    33. سبحانی، جعفر. (بی‎تا)، الأضواء علی العقائد الشیعة الإمامیة، قم: مؤسسة امام صادق (ع).
    34. سعدی، عبدالرحمن. (۱۴۲۰ق). تیسیر الکریم الرحمن. ریاض: مؤسسة الرسالة.
    35. سید رضی، محمد بن حسین. (۱۴۱۴ق). نهج البلاغة (تحقیق صبحی صالح). قم: دار الهجرة.
    36. سید مرتضی، علی بن حسین. (۱۴۳۱ق). نفائس التأویل (تحقیق مجتبی موسوی). بیروت: مؤسسة الأعلمی.
    37. شاطبی، ابراهیم بن موسی. (۱۴۲۰ق). الإعتصام (تحقیق محمود طعمه). بیروت: دار المعرفة.
    38. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (۱۴۱۳ق). الملل و النحل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    39. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن (تحقیق احمد عاملی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    40. شیخ مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
    41. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: نشر أعلمی.
    42. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (تحقیق هاشم رسولی محلاتی). تهران: نشر ناصر خسرو.
    43. طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
    44. عبدالجبار معتزلی. (۱۹۶۵م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل (تحقیق جورج قنواتی). قاهره: الدار المصریة.
    45. عبداللّه، محمد. (۱۴۱۵ق). وسطیة أهل‌السّنة بین الفرق. بی‌جا: دار الرایة للنشر و التوزیع.
    46. علامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۰۷ق). نهج الحق و کشف الصدق (تحقیق عین‌اللّه حسنی). قم: دار الهجرة.
    47. علی‌خانی، اسماعیل. (۱۳۹۴ش). پژوهشی در حقیقت قرب به خدا در اسلام. پژوهشنامۀ عرفان، شمارۀ دوازدهم، ص۴۵‑۶۸. https://doi.org/10.48713/sa.2023.5167.2133
    48. عینی، محمود بن احمد. (بی‌تا). عمدة القاری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار الفکر.
    49. فاضل مقداد. (1422ق). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    50. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    51. فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ق). کتاب العین (تحقیق مهدی المخزومی). قم: نشر هجرت.
    52. فوزان، صالح. (۱۴۳۰ق). إعانة المستفید بشرح کتاب التوحید. ریاض: دار العاصمة.
    53. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱۵ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    54. فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۴۰۶ق). الوافی. اصفهان: کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین علی(ع).
    55. فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
    56. قربانی لاکتراشانی، فاطمه؛ بخشنده‌بالی، عباس. (۱۴۰۱ش). ابعاد معنایی عندیت در قرآن کریم در تبیین رابطۀ میان انسان و پروردگار. پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن دانشگاه پیام‌نور، 10(3)، ص۵۹‑۷۶. https://doi.org/10.30473/quran.2022.60777.3021
    57. قرطبی، احمد بن عمر. (۱۴۱۷ق). المفهم لما أشکل من تلخیص کتاب مسلم (تحقیق احمد السید). بیروت: دار ابن‌کثیر.
    58. قزوینی، خلیل. (۱۴۲۹ق). الشّافی فی شرح الکافی (تحقیق محمدحسین درایتی). قم: دارالحدیث.
    59. کبیر مدنی، علی. (1409ق)، ریاض السالکین فی شرح صحیفة الساجدین: قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    60. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (تحقیق علی‌اکبر غفاری). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    61. ماتریدی، محمد بن محمد. (۱۳۹۰ق). کتاب التوحید (تحقیق فتح‌الله خلیف). قاهره: دار الجامعات المصریة.
    62. مبارکفوری، محمد بن عبدالرحیم. (بی‌تا). تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    63. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دارالوفاء.
    64. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    65. ملاصالح مازندرانی، محمد. (۱۳۸۲ش). شرح الکافی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
    66. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۱ش). تفسیر القرآن الکریم (تحقیق محمد خواجوی). قم: نشر بیدار.
    67. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۳ش). شرح أصول الکافی. تهران: نشر مطالعات و تحقیق فرهنگی.
    68. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (۱۴۱۰ق). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    69. نووی، یحیی بن شرف. (۱۳۹۲ق). المنهاج شرح صحیح مسلم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    70. نووی، یحیی بن شرف. (بی‌تا). شرح صحیح مسلم (تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    71. هاشمی خویی، حبیب اللّه. (1400ق)، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (تحقیق ابراهیم میانجی). تهران: مکتبة الإسلامیة.
Hadith doctrines
Volume 9, Issue 18
December 2025
Pages 83-110

Files

History

  • Receive Date: 25 November 2025
  • Revise Date: 20 December 2025
  • Accept Date: 28 January 2026
  • First Publish Date: 28 January 2026

Share

How to cite

Statistics